دستاورد بزرگ دانشمندان استرالیا درباره عارضه نادر واکسن آسترازنکا

کشف مکانیسم دقیق لخته‌های خون نادر پس از واکسن آسترازنکا

پژوهشگران Flinders University¹ در Adelaide² اعلام کردند که مکانیسم دقیق ایمنیِ مرتبط با موارد نادر اما جدیِ لخته شدن خون پس از واکسن AstraZeneca³ را شناسایی کرده‌اند؛ یافته‌ای که می‌تواند در طراحی واکسن‌های آینده با ایمنی بیشتر کاربرد داشته باشد.

جزئیات پژوهش درباره VITT

این تیم به رهبری دکتر Jing Jing Wang⁴ و پروفسور Tom Gordon⁵ از Flinders University¹ و با همکاری متخصصانی از Greifswald University⁶ در Germany⁷، نتایج را در نشریه New England Journal of Medicine⁸ منتشر کرده است. طبق این گزارش، در موارد نادر، سیستم ایمنی یک پروتئین مشخص از آدنوویروس (که در واکسن آسترازنکا به‌عنوان «وکتور» استفاده می‌شود) را با platelet factor 4 (PF4)⁹، یعنی یک پروتئین انسانیِ خون، اشتباه می‌گیرد. این اشتباه باعث شکل‌گیری آنتی‌بادی‌هایی می‌شود که پلاکت‌ها را فعال می‌کنند و در نهایت به «ترومبوسیتوپنی و ترومبوز ایمنیِ القاشده با واکسن» یا VITT¹⁰ منجر می‌شود.

این پژوهش بر کارهای پیشین همین گروه استرالیایی تکیه دارد که در سال ۲۰۲۲ یک عامل خطر ژنتیکی را در ژن آنتی‌بادی IGLV3.21*02¹¹ معرفی کرده بود و آن را به موارد VITT در سطح جهان مرتبط می‌دانست. در یافته‌های تازه، «ماشه» مولکولی دقیق‌تر مشخص شده است: یک جایگزینیِ اسیدآمینه با بار منفی در موقعیت ۳۱ در زنجیره سبک آنتی‌بادی، همراه با گونه‌هایی در موقعیت ۵۰، بار منفی قوی‌تری ایجاد می‌کند که به‌طور تهاجمی به PF4⁹ با بار مثبت می‌چسبد. در ادامه، زنجیره‌ای از واکنش‌ها رخ می‌دهد که هم به لخته‌سازی و هم به کاهش پلاکت‌ها منجر می‌شود. علائم گزارش‌شده می‌تواند شامل سردرد شدید، تاری دید یا تنگی نفس باشد و معمولاً ۴ تا ۴۲ روز پس از دوز اول رخ می‌دهد.

آمار و وضعیت در استرالیا

در Australia¹²، ۱۷۳ مورد تأییدشده یا احتمالیِ VITT مرتبط با واکسن آسترازنکا ثبت شد؛ رخدادی که در شروع اجرای برنامه واکسیناسیون، حدود ۲ تا ۳ نفر از هر ۱۰۰هزار دریافت‌کننده را درگیر می‌کرد. از میان این موارد، ۸ نفر جان باختند، هرچند گزارش‌ها می‌گوید بسیاری از موارد خفیف بوده و با بهبود سریع همراه شده است. این واکسن که یکی از دو واکسن اصلیِ مورد استفاده در ابتدای برنامه بود، به دلیل گزارش ریسک بالاتر در افراد جوان‌تر (به‌واسطه پاسخ‌های آنتی‌بادی قوی‌تر)، برای افراد بالای ۶۰ سال محدود شد. همچنین گفته شده عرضه آن در استرالیا در سال ۲۰۲۳ متوقف شد؛ در شرایطی که کمبود Pfizer¹³ و اهداف واکسیناسیون هم در فضای تصمیم‌گیری مطرح بوده‌اند.

پروفسور Tom Gordon⁵ این پروژه را «حاصل سال‌ها کارآگاهی علمی بین‌المللی» توصیف کرده و گفته این نتایج در چارچوب یک سه‌گانه از مقالات NEJM⁸ درباره VITT قرار می‌گیرد. دکتر Jing Jing Wang⁴ نیز بر جنبه کاربردی تأکید کرده و گفته است با «تغییر یا حذف همین پروتئین مشخص آدنوویروس»، می‌توان واکسن‌های آینده را طوری طراحی کرد که از این واکنشِ بسیار نادر دوری کنند و در عین حال محافظت قوی در برابر بیماری حفظ شود.

تأییدهای بین‌المللی و آزمایش‌های تکمیلی

گزارش‌های بین‌المللی نیز این مسیرِ PF4⁹ و آنتی‌بادی را تأیید کرده‌اند؛ مکانیسمی که نخستین‌بار در سال ۲۰۲۱ و در پرونده‌های اروپایی پس از واکسن‌های AstraZeneca³ و Johnson & Johnson¹⁴ مطرح شد. بر اساس این گزارش‌ها، آزمایش‌های آزمایشگاهی از جمله مدل‌های موش با آنتی‌بادی‌های استخراج‌شده از بیماران، نقش جایگزینیِ موقعیت ۳۱ را تأیید کرده‌اند؛ به‌طوری که نسخه «اصلاح‌شده» از این بخش، میزان اتصال و لخته‌سازی را به شکل قابل‌توجهی کاهش داده است.

همچنین گفته می‌شود این بینشِ هدایت‌شده توسط تیم استرالیایی، علاوه بر توضیح VITT در واکسن‌ها، به درک پاسخ‌های مشابه در عفونت‌های طبیعی آدنوویروس هم کمک می‌کند و می‌تواند برای طراحی واکسن‌های مبتنی بر وکتور آدنوویروس در سطح جهانی به‌کار بیاید.

پاورقی نام‌ها و اصطلاحات (اصل انگلیسی)

¹ Flinders University

² Adelaide

³ AstraZeneca

⁴ Jing Jing Wang

⁵ Tom Gordon

⁶ Greifswald University

⁷ Germany

⁸ New England Journal of Medicine

⁹ platelet factor 4 (PF4)

¹⁰ vaccine-induced immune thrombocytopenia and thrombosis (VITT)

¹¹ IGLV3.21*02

¹² Australia

¹³ Pfizer

¹⁴ Johnson & Johnson