تب برفکی؛ تهدید پنهان زیست‌شناسی مصنوعی برای دامداری و اقتصاد استرالیا

زیست‌سنتزی و تب برفکی؛ چالش راهبردی امنیت زیستی در استرالیا¹

یک تحلیل از Australian Institute of International Affairs¹ می‌گوید زیست‌سنتزی (SynBio) می‌تواند شیوه آماده‌سازی استرالیا² برای مواجهه با شیوع تب برفکی (FMD) را تغییر دهد. از یک سو، این فناوری‌ها می‌توانند توسعه واکسن را سریع‌تر کنند و ابزارهای دفاعی تازه‌ای به سیستم امنیت زیستی اضافه کنند؛ اما از سوی دیگر، نگرانی‌هایی مطرح است که همین توانایی‌ها ممکن است برای مهندسی عمدی گونه‌هایی تهدیدآمیزتر هم به‌کار برود. در این تحلیل، «خطر دوکاربردی» زیست‌سنتزی به‌عنوان موضوعی مطرح می‌شود که می‌تواند برای صنعت دام و امنیت اقتصادی کشور پیامد داشته باشد.

طبق این گزارش، استرالیا² از دهه ۱۸۷۰ میلادی تاکنون مورد ثبت‌شده‌ای از تب برفکی نداشته است، اما هزینه بالقوه یک شیوع بزرگ همچنان بسیار بالاست. در متن به برآوردی اشاره می‌شود که می‌گوید یک شیوع گسترده و چندایالتی می‌تواند طی ۱۰ سال تا سقف ۸۰ میلیارد دلار استرالیا به اقتصاد آسیب بزند؛ رقمی که بازتاب خسارت به تولید دام، عرضه گوشت و صادرات است. این برآورد در گزارش به یافته‌های Australian Bureau of Agricultural and Resource Economics and Sciences³ نسبت داده می‌شود و همچنین به یک اطلاعیه رسانه‌ای دولت New South Wales⁴ در آگوست ۲۰۲۵ ارجاع داده می‌شود.

این تحلیل، علاوه بر سناریوی معمولِ ورود تصادفی بیماری، یک نگرانی امنیتی دیگر را هم برجسته می‌کند: اینکه زیست‌سنتزی از نظر نظری می‌تواند برای ساخت یک پاتوژن تقویت‌شده و وارد کردن مخفیانه آن استفاده شود. در چنین سناریویی، نسبت دادن منشأ حادثه دشوارتر می‌شود و همین موضوع می‌تواند مدیریت بحران، تصمیم‌های دیپلماتیک و ملاحظات امنیتی پس از حادثه را پیچیده‌تر کند. نویسنده این را به‌عنوان یک ریسک آینده مطرح می‌کند، نه به‌عنوان نشانه‌ای از وقوع چنین حمله‌ای.

در بخش دیگری از گزارش توضیح داده می‌شود که زیست‌سنتزی با اصول مهندسی به «ساخت، طراحی و بازطراحی» سامانه‌های زیستی می‌پردازد و در ساده‌ترین بیان، عوامل زیستیِ مهندسی‌شده می‌توانند طوری طراحی شوند که در اکوسیستم طبیعی «عادی» به نظر برسند. به گفته نویسنده، یکی از فناوری‌هایی که دقت را بالا برده و هزینه را کاهش داده، CRISPR⁵ است. همچنین اشاره می‌شود که ترکیب پیشرفت‌های زیست‌سنتزی با پژوهش‌های زیستیِ کمک‌گرفته از هوش مصنوعی می‌تواند ساخت تهدیدهای زیستی جدید را ساده‌تر کند؛ از جمله بازپیکربندی پاتوژن‌های موجود برای افزایش خطرزایی.

گزارش می‌گوید تب برفکی به‌خودیِ خود ویژگی‌هایی دارد که آن را به یک عامل نگران‌کننده تبدیل می‌کند؛ از جمله ماندگاری در شرایط محیطی مختلف و انتقال از راه تماس مستقیم (حیوان به حیوان) و تماس غیرمستقیم (مثل خاک یا لباس آلوده). در سناریوهای مطرح‌شده، زیست‌سنتزی می‌تواند ویروس را برای تحمل شرایط سخت‌تر و انتقال طولانی‌تر (مثلاً داخل کانتینر حمل‌ونقل) مقاوم‌تر کند و قابلیت انتقال مستقیم و غیرمستقیم آن را بالا ببرد. همچنین به این نکته اشاره می‌شود که حجم بالای کالاهای ورودی به استرالیا² و محدودیت‌های کنترل مرزی باعث می‌شود بخشی از اقلام از فرآیندهای غربالگری عبور کنند. در متن، برای نشان دادن بزرگی مقیاس قاچاق، به بازار دخانیات غیرقانونی اشاره می‌شود.

در ادامه، مسیرهای احتمالی ورود به کشور هم توضیح داده می‌شود: از پنهان کردن نمونه‌های کوچک در میان کالاهای متنوع داخل یک کانتینر گرفته تا استفاده از پست بین‌المللی. نویسنده می‌گوید همه محموله‌های پستی ورودی به‌طور کامل بررسی نمی‌شوند و رویکرد «مبتنی بر ریسک» به کار می‌رود؛ مثلاً پس از شیوع‌های تب برفکی در Indonesia⁶ و China⁷ در سال ۲۰۲۲، دولت استرالیا² اسکن همه مرسوله‌های ورودی از این دو کشور را الزامی کرد. اما در سناریوی مطرح‌شده، اگر عامل بیماری در آزمایشگاه ساخته شده باشد، ممکن است با این رویکرد مبتنی بر کشور مبدأ سازگار نباشد؛ چون لزوماً نشانه‌ای از وجود بیماری در دام‌های کشور مبدأ دیده نمی‌شود.

این تحلیل همچنین به پیچیدگی‌های فنی واکسیناسیون اشاره می‌کند: تب برفکی «سروتیپ»‌های متعدد دارد و هر سروتیپ واکسن متفاوت می‌خواهد و در برخی موارد، ایمنی ایجادشده علیه یک سویه ممکن است در برابر سویه دیگر محافظت کافی ندهد. در متن گفته می‌شود زیست‌سنتزی می‌تواند سویه‌های خاص را تقویت کند یا چند سویه را ترکیب کند و اثرگذاری برنامه‌های واکسیناسیون موجود را کاهش دهد؛ موضوعی که با مفهوم «بازترکیبی ویروسی» توضیح داده می‌شود. همچنین مطرح می‌شود که امکان دارد با طولانی‌تر کردن دوره پیشاعلامِ علائم یا تغییر عامل بیماری برای عبور از سامانه‌های تشخیص موجود (مثل نمونه‌برداری از هوا)، شناسایی اولیه و کنترل هم دشوارتر شود.

با این حال، گزارش تأکید می‌کند همان فناوری‌ها می‌توانند بخش مهمی از دفاع هم باشند. نویسنده می‌گوید استرالیا² در حال حاضر برای واکسن به یک بانک واکسن در France⁸ متکی است، چون محدودیت‌های داخلی برای پژوهش واکسن با سویه‌های زنده تب برفکی وجود دارد. از نگاه این تحلیل، پیشرفت‌های زیست‌سنتزی راه را برای تولید داخلی واکسن‌هایی باز می‌کند که بدون استفاده از سویه زنده ساخته می‌شوند.

در گزارش به یک همکاری در سال ۲۰۲۵ اشاره می‌شود که در آن شرکت زیست‌فناوری Tiba BioTech⁹ و دولت New South Wales⁴ با بهره‌گیری از زیست‌سنتزی، «اولین واکسن mRNA مصنوعی» برای تب برفکی را معرفی کردند. نویسنده یادآوری می‌کند واکسن‌های mRNA نسبت به واکسن‌های سنتی سریع‌تر ساخته و در مقیاس بزرگ‌تر تولید می‌شوند؛ موضوعی که در پاسخ جهانی به COVID-19¹⁰ هم دیده شد. همچنین گفته می‌شود در زمان نگارش مقاله، این واکسن mRNA برای تب برفکی هنوز در مرحله آزمون‌های بیشتر قرار داشته و پیش از احتمال دریافت مجوز «استفاده اضطراری» نیاز به ارزیابی‌های تکمیلی داشته است.

جمع‌بندی سیاستی مقاله این است که مسئله اصلی دو وجه دارد: از یک طرف پیشگیری و آمادگی برای شیوع باید قوی بماند، و از طرف دیگر ظرفیت علمی و صنعتی لازم برای واکنش سریع، باید توسعه پیدا کند—به‌ویژه اگر شکل تهدید تغییر کند. نویسنده می‌گوید زیست‌سنتزی فقط منبع ریسک نیست و با سازوکارهای ایمنی، سرمایه‌گذاری و همکاری دولت‌ها با بخش خصوصی، می‌تواند به افزایش تاب‌آوری امنیت زیستی کمک کند.

پانویس‌ها

¹ Australian Institute of International Affairs (AIIA)

² Australia

³ Australian Bureau of Agricultural and Resource Economics and Sciences (ABARES)

⁴ New South Wales (NSW)

⁵ CRISPR (Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats)

⁶ Indonesia

⁷ China

⁸ France

⁹ Tiba BioTech

¹⁰ COVID-19