ساعت بیدارشدن ثابت، سادهتر و کماسترستر از ساعت خواب ثابت
برای خواب بهتر معمولاً توصیه میشود هم ساعت خواب و هم ساعت بیدارشدن ثابت باشد؛ اما طبق گفتههای لئون لک¹، استاد بازنشسته روانشناسی در Adelaide Institute for Sleep Health² وابسته به Flinders University³، این موضوع به سادگیِ «هر شب ۱۰ بخواب و ۷ بیدار شو» نیست. او به nine.com.au⁴ گفت تأکید بر ساعت خواب ثابت میتواند «مشکلساز» باشد، چون رسیدن به آن همیشه ممکن نیست.
لئون لک¹ توضیح میدهد اگر ساعت زیستی بدن آماده خواب نباشد، ممکن است فرد سر ساعت مدنظرش (مثلاً ۱۰ یا ۱۰:۳۰ شب) به تخت برود اما خوابش نبرد و مدت زیادی بیدار بماند. این بیدار ماندن در تخت میتواند نگرانی ایجاد کند؛ نگرانی از اینکه «هنوز خوابم نبرده». او میگوید تکرار این حالت، بهمرور میتواند نوعی «هشیاری شرطیشده» ایجاد کند؛ یعنی فرد هر شب با رفتن به تخت، بیشتر هوشیار و مضطرب شود و این روند به بیخوابی نزدیک شود.
بهجای اجبار به خوابیدن در یک ساعت ثابت، او پیشنهاد میکند زمانی به تخت بروید که «بهطور محسوس خوابآلود» میشوید و تمرکز را روی ساعت بیدارشدن ثابت بگذارید. به گفته او، کنترل ساعت بیدارشدن معمولاً سادهتر است و یک مزیت مهم هم دارد: کمک میکند صبحها نور دریافت کنید و ساعت زیستی بدن تنظیم شود.
لئون لک¹ میگوید اگر از حدود ۷ صبح به بعد بهطور منظم در معرض نور قرار بگیرید، این موضوع کمک میکند ساعت زیستی در زمانِ ثابتتری پایدار بماند و به سمت تأخیر رفتن (دیرتر خوابیدن و دیرتر بیدار شدن) نرود. او تأکید میکند «ساعت بیداری ثابت» فقط مخصوص روزهای کاری نیست و آخر هفته را هم شامل میشود.
در بخش دیگری از مطلب آمده اگر آخر هفتهها برای جبران کمخوابی، خیلی دیرتر بیدار شوید، ممکن است وارد چرخهای شوید که خواب شب یکشنبه را عقب میاندازد و همان شب کمتر میخوابید. بعد در چند شب اول هفته با کمبود خواب مواجه میشوید، دوباره فشار خواب جمع میشود و آخر هفته با دیر بیدار شدن جبران میکنید؛ و این روند میتواند ساعت زیستی را بیشتر به سمت تأخیر ببرد. لئون لک¹ میگوید بهتر است آخر هفته هم تا حد امکان نزدیک به ساعت معمول بیدار شوید و نور صبحگاهی دریافت کنید تا ساعت زیستی ثابتتر بماند و خوابیدن در ساعات مناسبِ عصر سخت نشود.
در عین حال، او میگوید قرار نیست «هرگونه خوابیدنِ اضافه» در آخر هفته ممنوع باشد. به گفته او، اگر مثلاً نیم ساعت بیشتر بخوابید معمولاً اثر بزرگی ندارد؛ به شرط اینکه بعد از بیدار شدن، بیرون بروید و در نور آفتاب قرار بگیرید، حتی اگر این مواجهه با نور نیم ساعت دیرتر از معمول باشد.
سؤال بعدی این است که چطور میشود عادتِ بیدارشدن ثابت را ساخت. مطلب اشاره میکند تنظیم آلارم کمک میکند، اما برای اینکه این ثبات واقعاً اثر بگذارد، باید بعد از زنگ خوردن آلارم از تخت بیرون آمد و در معرض نور روز قرار گرفت.
دکتر کلی گاف⁵، روانشناس بالینی و رئیس Australian Psychological Society⁶، توصیه میکند در عین تلاش برای ثبات، با خودتان سختگیر نباشید. او میگوید «ثبات خوب است»، اما زندگی واقعی همیشه اجازه نمیدهد همه چیز دقیق و بینقص پیش برود. از نگاه او، اگر بیشتر روزها تقریباً سر یک ساعت مشخص بیدار میشوید، یک روز که کمی زودتر یا متفاوتتر بیدار شوید معمولاً مشکل جدی ایجاد نمیکند.
کلی گاف⁵ برای کسانی که میخواهند ساعت بیداریشان را جلو بیاورند، پیشنهاد میکند تغییرات را کوچک و مرحلهای انجام دهند. مثلاً اگر الان ساعت ۱۱ صبح بیدار میشوید و هدفتان ۹ صبح است، بهتر است ناگهان از ۱۱ به ۹ نپرید؛ اول چند روز روی ۱۰:۳۰ یا ۱۰ تمرکز کنید، فرصت بدهید بدن عادت کند و بعد مرحله بعدی را انجام دهید. او همچنین میگوید نگرانی و درگیر شدن ذهنی با «بد خوابیدن» خودش خوابیدن را سختتر میکند و بهتر است فرد این موضوع را فاجعهسازی نکند؛ چون ممکن است یک شب بد باشد و شب بعد بهتر شود و کارهای روزمره، هرچند با خستگی، قابل انجام باشند.
پاورقی منابع نامها
¹ Leon Lack
² Adelaide Institute for Sleep Health
³ Flinders University
⁴ nine.com.au
⁵ Kelly Gough
⁶ Australian Psychological Society
