آکاسیای عنکبوتیِ کمیاب؛ فقط در گوشهای کوچک از استرالیای جنوبی
آکاسیای عنکبوتی (Acacia araneosa) گیاهی نادر و محبوب در استرالیای جنوبی است که نامش را از فیلودهای باریک و «عنکبوتیمانند» گرفته است. این گیاه گلهای زردِ شاخصی دارد که یادآور گلهای آکاسیای طلایی (Acacia pycnantha)، نماد گل ملی استرالیاست.
بر اساس پژوهش تازه، این گونه فقط در محدودهای بسیار کوچک در آرکارولا وایلدِرنس سَنکتچوئری¹ و پارک ملی وولکاتونها-گَمِن رِینجز² در استرالیای جنوبی دیده میشود و اکنون تنها دو جمعیت باقیمانده از آن گزارش شده است.
کاهش شدید جمعیت از دوره گسترش دامداری
پژوهشگران میگویند از اواخر دهه ۱۸۳۰ و همزمان با واگذاری نخستین اجارههای دامداری و گسترش چرای دام در اراضی دولتیِ استرالیای جنوبی، چشماندازها و اکوسیستمها تغییر زیادی کرد. نتایج مطالعه نشان میدهد جمعیت آکاسیای عنکبوتی از آن زمان تاکنون حدود ۹۸٪ کوچکتر شده است.
طبق دادههای دهه ۱۹۹۰ میلادی، در مجموع حدود ۱٬۰۰۰ بوته از این گیاه برآورد شده بود؛ اما پژوهشگران اشاره میکنند این عدد به احتمال زیاد در سالهای بعد کمتر شده است.
ابهام قدیمی: گونه مستقل یا شکلِ تغییرکرده؟
سالها دانشمندان به یک پدیده عجیب اشاره میکردند: گاهی بذرهای آکاسیای عنکبوتی به شکلی رشد میکردند که شبیه آکاسیای نقرهای (Acacia rivalis) به نظر میرسید؛ گونهای رایجتر که در همان منطقه هم رشد میکند. یکی از توضیحهای ممکن برای این اتفاق، «پلاستیسیته فنوتیپی» بود؛ یعنی توانایی موجود زنده برای تغییر ویژگیهای ظاهری در پاسخ به محیط. پژوهشگران برای روشن شدن موضوع بررسی کردند آیا آکاسیای عنکبوتی فقط نوعی آکاسیای نقرهای است که در شرایط محلی شکل دیگری پیدا کرده یا نه.
این پژوهش میگوید برای نخستین بار نشان داده شده آکاسیای عنکبوتی و آکاسیای نقرهای دو گونه متفاوتاند، با این حال میتوانند در طبیعت با هم دورگهزایی کنند؛ بنابراین «بذرهای برگشته به شکل دیگر» که قبلاً مشاهده شده بود، به احتمال زیاد بذرهای دورگه بودهاند.
ژنها چرا مهماند؟ دو جمعیتِ نزدیک اما متفاوت
گزارش پژوهش میگوید دو جمعیت باقیمانده، روی تپههای آرکارولا وایلدِرنس سَنکتچوئری¹ و در فاصلهای بسیار کم از هم قرار دارند، اما از نظر ژنتیکی متفاوت هستند. در جمعیتهای کوچک، تنوع ژنتیکی میتواند بهسرعت کاهش پیدا کند؛ بخشی از این موضوع به «رانش ژنتیکی» مربوط میشود که در آن فراوانی ژنها در جمعیتهای کمتعداد بهصورت تصادفی نوسان میکند.
پژوهش همچنین اشاره میکند در جمعیتهای کوچکتر، احتمال جفتگیری بین افرادِ از نظر ژنتیکی مشابه بیشتر میشود و این مسئله میتواند آسیبپذیری در برابر آفات، بیماریها و تغییرات محیطی را بالا ببرد. برای توضیح این مسئله، به نمونهای از پلنگ فلوریدا³ اشاره شده که کاهش شدید جمعیت در دهه ۱۹۸۰ به همخونی و تولد تولههای ناسالم منجر شد. در مورد آکاسیای عنکبوتی هم دادهها نشانههایی از کم شدن تنوع ژنتیکی در دو جمعیت باقیمانده را مطرح میکند.
فشارهای اصلی: خشکسالی و چرای جانوران معرفیشده
مشاهدات محلی میگوید بوتههای بالغ آکاسیای عنکبوتی معمولاً در گرما و خشکی عملکرد بدی ندارند، اما نهالهای خیلی کوچک آن در برابر خشکسالی و چرای جانوران معرفیشدهای مثل خرگوش، بز و گوسفند بسیار آسیبپذیرند. پژوهش میگوید در چند هزار سال گذشته، آبوهوای استرالیا خشکتر و غیرقابلپیشبینیتر شده و این تغییرها روی توان نهالها برای رسیدن به بلوغ اثر گذاشته است.
این مطالعه میگوید روند کاهش جمعیت آکاسیای عنکبوتی حدود ۳٬۳۰۰ سال پیش شروع شده و به پژوهشهای دیگری اشاره میکند که همزمانیِ این تغییرها را با ناپدید شدن تاسمانین تایگر⁴ از سرزمین اصلی استرالیا مرتبط دانستهاند. با این حال، طبق یافتهها، سرعت کاهش جمعیت پس از شروع استقرار انسانی و گسترش کشاورزی و دامداری از سال ۱۸۳۶ به بعد شدیدتر شده است.
اقدامهای حفاظتی و ذخیره بذرها
طبق گزارش، گروهی از فعالان حفاظت در استرالیای جنوبی در حال پیگیری اقدامهایی مانند نصب فنسهای حفاظتی برای جلوگیری از چرای نهالها هستند. همچنین با کاشت ترمیمی نهالهای پرورشیافته، تلاش شده اندازه جمعیتهای موجود تقویت شود.
در کنار این اقدامات، حدود ۲٬۰۰۰ بذر آکاسیای عنکبوتی در باغهای گیاهشناسی استرالیای جنوبی⁵ و Millennium Seed Bank⁶ در بریتانیا نگهداری میشود.
وضعیت حفاظتی و پیشنهادها برای ثبت رسمی
این گونه در سطح فدرال بهعنوان Vulnerable (آسیبپذیر) و در سطح ایالتی بهعنوان Endangered (در خطر انقراض) فهرست شده است. پژوهشگران با توجه به کوچک بودن دو جمعیت باقیمانده و تداوم فشارها، پیشنهاد کردهاند وضعیت آن در استرالیا به Critically Endangered (بهشدت در خطر انقراض) تغییر کند و در Red List⁷ نیز ثبت شود.
پانویس نامهای اصلی
¹ Arkaroola Wilderness Sanctuary
² Vulkathunha-Gammon Ranges National Park
³ Florida panther
⁴ Tasmanian tiger
⁵ South Australia’s Botanic Gardens
⁶ Millennium Seed Bank
⁷ International Union for Conservation of Nature’s Red List
Source: theconversation.com, youtube.com, environment.nsw.gov.au, nivemnic.us