مصرف زیاد ویتامینها؛ آیا ممکن است ضرر داشته باشد؟
ویتامینها برای سلامت ضروریاند، اما بیشتر مصرف کردن همیشه به معنای بهتر شدن حال یا محافظت بیشتر در برابر بیماری نیست. در بعضی موارد، مصرف زیاد یا طولانیمدتِ مکملها میتواند آسیبهای جدی ایجاد کند؛ بهخصوص وقتی چند محصول مختلف همزمان مصرف شوند و مواد مغذی تکراری داشته باشند.
در گزارشی از 7NEWS¹ درباره ایمنی ویتامینها تاکید شده که مکملها میتوانند برای افرادی با نیازهای تغذیهای مشخص مفید باشند، اما دریافت بیش از نیاز بدن، لزوماً منفعت اضافهٔ تضمینشدهای ایجاد نمیکند.
«بیشتر» همیشه «بهتر» نیست
برخی ویتامینها محلول در آب هستند؛ از جمله ویتامین C و بسیاری از ویتامینهای گروه B. بدن معمولاً مقدار اضافی را از طریق ادرار دفع میکند، اما این موضوع به معنی بیخطر بودنِ مکملهای دوز بالا نیست.
طبق هشدار پزشکی منتشرشده در Izvestia²، مصرف زیاد ویتامین C میتواند باعث تهوع، دلپیچه، نفخ و اسهال شود. همچنین گفته شده دریافت بیش از حد ممکن است تولید اگزالات را بالا ببرد و در نتیجه، خطر سنگ کلیه را افزایش دهد.
همچنین ویتامین C میتواند جذب آهن را افزایش دهد؛ موضوعی که برای افراد دارای شرایطی که باعث تجمع آهن در بدن میشود میتواند مشکلساز باشد. دوزهای بالا ممکن است در برخی نتایج آزمایشگاهی و نتایج تست قند خون هم اختلال ایجاد کند.
ویتامینهای محلول در چربی میتوانند در بدن جمع شوند
ویتامینهای A، D، E و K محلول در چربی هستند؛ یعنی بدن میتواند آنها را ذخیره کند. همین ویژگی، احتمال مسمومیت را در صورت مصرف زیاد و مداوم بالا میبرد.
گزارش 7NEWS¹ به ویتامین A با دوز بالا بهعنوان یک عامل بالقوه برای مسمومیت کبدی اشاره کرده است. در همان گزارش هشدار داده شده که خطر زمانی بیشتر میشود که افراد چند مکمل را با هم ترکیب کنند و متوجه نباشند هر محصول، بخشی از همان مواد مغذی مشترک را هم دارد.
ویتامین D هم نمونه دیگری است. طبق مطلب Acibadem Health Point³، مصرف بیش از حد مکمل ویتامین D میتواند سطح کلسیم خون را بالا ببرد و علائمی مثل تهوع، استفراغ، یبوست، ضعف، گیجی، تشنگی زیاد و تکرر ادرار ایجاد کند. در موارد شدید، این وضعیت ممکن است با مشکلات کلیوی یا بههمریختگی ریتم قلب همراه شود.
در همان منبع گفته شده این مشکلات معمولاً به مکملهای دوز بالا مربوط است، نه مصرف معمولی غذا یا دریافت معمولی نور خورشید.
ویتامین B6 و آسیب عصبی
ویتامین B6 اغلب در مولتیویتامینها، محصولات انرژیزا و مکملهای «سلامت عمومی» دیده میشود. با این حال، دریافت بیش از حد آن در یک دوره طولانی میتواند به سیستم عصبی آسیب بزند.
عارضهای که در این حالت مطرح میشود «نوروپاتی محیطی» است که میتواند باعث گزگز، سوزش، بیحسی، ضعف یا درد شود؛ معمولاً در دستها و پاها. گزارش 7NEWS¹ این موضوع را بهعنوان یکی از نگرانیهای اصلی مطرح کرده است.
همچنین طبق گزارشی درباره محدودیتهای پیشنهادی در استرالیا که در World News Intel⁴ منتشر شده، مسمومیت B6 عمدتاً به مکملها مرتبط است نه غذا، چون مقدار دریافتی از رژیم غذایی معمولاً بسیار کمتر است.
یکی از نکتههای کلیدی این است که وقتی چند محصول همزمان مصرف میشود، ریسک ممکن است دیده نشود؛ برای مثال، یک مولتیویتامین، یک مکمل «سلامت اعصاب» و یک فرمول انرژیزا میتوانند هر سه ویتامین B6 داشته باشند.
چه کسانی باید بیشتر احتیاط کنند؟
برای مصرف مکملهای دوز بالا، توصیه شده افراد در شرایط زیر قبل از مصرف، نظر متخصص بگیرند:
• بیماری کلیوی یا کبدی دارند؛
• سطح کلسیم یا آهن آنها بالاست؛
• داروهای رقیقکننده خون یا داروهای منظم دیگر مصرف میکنند؛
• باردار هستند یا شیردهی دارند؛
• برای کودک مکمل میدهند؛
• چند نوع ویتامین یا محصولات غنیشده مصرف میکنند؛
• رژیم محدود یا تخصصی به آنها توصیه شده است.
برخی بیماریها جذب، ذخیره یا دفع مواد مغذی را تغییر میدهند و بعضی مکملها هم ممکن است با داروهای نسخهای تداخل داشته باشند.
نشانههای احتمالی مصرف بیش از حد
علائم بسته به نوع ویتامین و مقدار مصرف متفاوت است، اما میتواند شامل این موارد باشد:
• تهوع، استفراغ یا اسهال؛
• درد شکم یا یبوست؛
• تشنگی غیرمعمول یا تکرر ادرار؛
• سردرد، سرگیجه یا گیجی؛
• ضعف یا خستگی مداوم؛
• گزگز، سوزش یا بیحسی در اندامها؛
• تغییرات توضیحنداده در نتایج آزمایشهای کلیه یا کبد.
این علائم همیشه فوری ظاهر نمیشوند و گاهی آسیبِ ناشی از مصرف زیاد، بهتدریج ایجاد میشود؛ به همین دلیل، صرفِ بدون نسخه بودنِ مکملها، نشانهٔ بیخطر بودن آنها نیست.
چطور ریسک را کمتر کنیم؟
روش ایمنتر این است که برچسب همه مکملها بررسی شود و مجموع دریافت روزانه از تمام محصولات محاسبه شود؛ بهخصوص درباره مولتیویتامینها، نوشیدنیهای غنیشده، فرمولهای «تقویت ایمنی» و محصولات مربوط به مو، پوست، انرژی یا ورزش.
در گزارشها تاکید شده از ترکیب محصولات دوز بالا بدون توصیه پزشک یا داروساز خودداری شود. اگر مکمل برای درمان کمبود مصرف میشود، دوز و مدت مصرف بهتر است با آزمایش و نظر پزشکی تنظیم شود.
کسانی که فکر میکنند مقدار زیادی از یک ویتامین مصرف کردهاند، باید مصرف خودسرانه را متوقف کنند و با پزشک یا داروساز تماس بگیرند. برای علائم شدید مثل استفراغ شدید، گیجی، ضعف قابلتوجه، مشکل تنفسی یا نشانههای درگیری کلیه یا عصب، ممکن است نیاز به رسیدگی فوری پزشکی باشد.
جزئیات مرتبط با استرالیا و محدودیتهای B6
در گزارش 7NEWS¹ آمده که اقدام Therapeutic Goods Administration (TGA)⁵ برای سختگیرانهتر کردن کنترلها روی محصولات ویتامین B6، پس از افزایش موارد مسمومیت و آسیب عصبی مطرح شده است. طبق همین گزارش، از جون 2027، خرید محصولات دارای بیش از 50 میلیگرم ویتامین B6 به نظارت داروساز نیاز خواهد داشت و محصولات بالاتر از 200 میلیگرم به نسخه نیاز خواهند داشت.
پاورقی منابع و نامهای انگلیسی
¹ 7NEWS
² Izvestia
³ Acibadem Health Point
⁴ World News Intel
⁵ Therapeutic Goods Administration (TGA)