بازگشت موج افزایش خرگوشها در استرالیا
استرالیا با موج تازهای از یکی از قدیمیترین تهدیدهای محیطزیستیاش روبهرو است: خرگوش اروپایی¹. بارندگیهای اخیر، پوشش گیاهی فراوان و افزایش مقاومت در برابر روشهای کنترل زیستی باعث شده شمار خرگوشها در بخشهایی از کشور بالا برود. این گونه با نام علمی Oryctolagus cuniculus² در قرن نوزدهم وارد استرالیا شد و خیلی زود به یکی از مخربترین آفات مهاجم کشور تبدیل شد.
در دهه ۱۹۲۰ جمعیت خرگوشها به سطح «طاعونی» رسید و زمانی شمارشان میلیاردی برآورد میشد. برآوردهای جدیدتر، جمعیت ملی را حدود ۲۰۰ میلیون اعلام میکنند؛ اما رقم دقیق روشن نیست، چون استرالیا برنامه رسمی و سراسری برای پایش ملی جمعیت خرگوشها ندارد.
تهدیدی فراتر از کشاورزی
خرگوشها معمولاً با خسارت به زمینهای کشاورزی و مراتع شناخته میشوند، اما اثرشان در اکوسیستمهای استرالیا عمیقتر است. آنها نهالها و رشدهای تازه گیاهان بومی را میخورند، برای غذا و پناهگاه با جانوران بومی رقابت میکنند و پوشش گیاهیِ لازم برای زیستگاه گونههای در معرض تهدید را تضعیف میکنند.
یک مطالعه نشان داده خرگوشها بر ۳۲۹ گونه در معرض تهدید در استرالیا اثر منفی دارند؛ رقمی که در آن پژوهش از هر آفت مهاجمِ دیگری بیشتر گزارش شده است.
شدت اثرگذاری خرگوشها بهویژه پس از بارندگی بالا میرود؛ زمانی که جوانهها و ساقههای تازه بیرون میآیند. گیاهانی مثل آکاسیا³ و مولگا⁴ میتوانند منبع مهمی برای غذا و پوشش جانوران بومی باشند، اما رشد تازه آنها ممکن است بهجای حیاتوحش بومی، سوختِ افزایش سریع جمعیت خرگوشها شود.
وقتی غذا فراوان باشد، خرگوشها میتوانند در تمام سال تولیدمثل کنند. در مناطق معتدل، معمولاً پس از بارندگی در پاییز و بهار، فصل زادآوری شدت میگیرد. اگر کنترل نشوند، یک جمعیت میتواند در یک فصل تا ده برابر افزایش پیدا کند.
«تهدید سهگانه» شکارچیان
آسیبهای اکولوژیک فقط به رقابت بر سر گیاهان محدود نمیشود. خرگوشها همچنین برای شکارچیان معرفیشده، از جمله گربههای وحشی و روباهها، منبع غذایی فراهم میکنند.
این وضعیت چیزی است که فعالان حفاظت از طبیعت از آن بهعنوان تهدید سهگانه یاد میکنند: خرگوشها پوشش گیاهی بومی را مصرف میکنند، مستقیم با جانوران بومی رقابت میکنند و در عین حال به حفظ جمعیت شکارچیانی کمک میکنند که حیاتوحش بومی را شکار میکنند.
این ترکیب در ناپدیدشدن پستانداران کوچک از بخشهای بزرگی از سرزمین اصلی استرالیا نقش داشته است. در بیابانِ استرالیای غربی⁵، تلاشهای حفاظتی کمک کرده گونههایی مانند کوئولها⁶، باندیکوتها⁷ و بتونگها⁸ به چشماندازهایی برگردند که پیشتر گربهها، روباهها و خرگوشها در نابودی محلی آنها نقش داشتند.
این تجربه هم ابعاد مشکل را نشان میدهد و هم ظرفیت بازگشت را؛ جایی که شکارچیان مهاجم کنترل میشوند و زیستگاهها ترمیم میشوند، گونههای بومی میتوانند دوباره مستقر شوند. با این حال، اگر شمار خرگوشها دوباره بالا برود یا فشار شکارچیان افزایش پیدا کند، وضعیت برای این گونهها شکننده میماند.
هزینه سنگین برای کشاورزی
خرگوشها بار اقتصادی قابل توجهی هم ایجاد میکنند. یک برآورد برای سالهای ۲۰۲۰–۲۱ هزینه آنها برای بخش کشاورزی استرالیا را حدود ۲۰۰ میلیون دلار استرالیا در سال اعلام کرده است.
این خسارتها شامل رقابت بر سر چرا، کاهش بهرهوری مراتع و اثر بر محصولات و زیرساختها است. در برخی مناطق، لانهها و تونلهای خرگوشها میتوانند به فرسایش خاک کمک کنند و مدیریت زمین را دشوارتر کنند.
به این ترتیب، بارندگی نتیجهای دووجهی دارد: میتواند شرایط را برای رشد گیاهان بومی و تولید کشاورزی بهتر کند، اما همزمان میتواند موجی از زادآوری و رشد جمعیت خرگوشها را به راه بیندازد. بدون کنترل پیوسته، سود اولیه یک فصل پرباران ممکن است با فشار بیشتر آفتها خنثی شود.
چرا کنترل همچنان سخت است
استرالیا برای کنترل خرگوشها از چند روش زیستی استفاده کرده است؛ از جمله ویروسها و راهکارهای مبتنی بر بیماری. اما جمعیت خرگوشها میتواند بازیابی شود و مقاومت نسبت به برخی ویروسها در حال افزایش است.
برنامههای کنترل همچنین با وسعت و تنوع بسیار زیاد جغرافیای استرالیا مواجهاند. خرگوشها در زمینهای کشاورزی، مناطق دامداری، جنگلها و نواحی نیمهخشک زندگی میکنند و به همین دلیل حذف کامل آنها معمولاً فقط در مناطق جدا و بهخوبی ایزولهشده امکانپذیر است.
مدیریت مؤثر معمولاً به ترکیبی از روشها نیاز دارد: کنترل زیستی، تیراندازی یا تلهگذاری هماهنگ، تخریب لانهها و حفاظت از زیستگاههای حساس. چالش اصلی، تداوم این اقدامات در طول زمان است، نه فقط واکنش نشان دادن زمانی که جمعیتها به سطح بحرانی میرسند.
در دلِ بحران گستردهتر انقراض
مسئله خرگوشها بخشی از یک بحران بزرگتر تنوع زیستی است. جانوران بومی استرالیا زیر فشار تخریب زیستگاه، شکارچیان مهاجم و تغییرات اقلیمی قرار دارند. در گزارشی از بیبیسی⁹ اشاره شده که گونههای استرالیا با سرعتی حدود چهار گونه در هر دهه ناپدید میشوند و در همین حال، تنها گربههای وحشی هر سال حدود سه میلیارد جانور بومی و حشره را میکشند.
این زمینه توضیح میدهد چرا خرگوشها فقط یک دردسر کشاورزی تلقی نمیشوند. آنها با کم کردن پوشش گیاهی و تقویت جمعیت روباهها و گربهها، چند فشارِ همزمان را تشدید میکنند؛ فشارهایی که گونههای بومی را به سمت نابودی سوق میدهند.
تجربه استرالیا نشان میدهد مدیریت گونههای مهاجم از حفاظت طبیعت جدا نیست. حفاظت از یک پستاندار یا پرنده در معرض تهدید ممکن است همزمان به کنترل شکارچیان، بازسازی پوشش گیاهی و کاهش جمعیت خرگوشها نیاز داشته باشد.
به دنبال جهش اخیر جمعیت، بارندگی که رشد تازه ایجاد میکند، میتواند همان شرایطی را فراهم کند که خرگوشها با سرعت زیاد تکثیر شوند. اگر اقدامات کنترل همپای این افزایش پیش نرود، این آفت آشنا میتواند دوباره بخشهایی از چشمانداز را دگرگون کند و فشار بیشتری به آینده حیاتوحش بومی استرالیا وارد کند.
پاورقی نامها (اصل انگلیسی):
¹ European rabbit
² Oryctolagus cuniculus
³ acacia
⁴ mulga
⁵ Western Australia
⁶ quolls
⁷ bandicoots
⁸ bettongs
⁹ BBC